La retirada

Avián somiat de libertat, de democracia, de progrès per totes. Dempuèi 1931, los governaments republicans s’èran succedits per administrar lo país.
Mas en 1936, aprèp la victòria del ”Frente Popular” las tropas de la junta militara menadas pel general Francò comencèron de far parlar las armas. La guèrra civila d’Espanha anava perdurar tres longas annadas ; tres annadas de cèrcabregas entre los aliats comunistas, socialistas e anarquistas del camp republican e una succession de batalhas sanguinosas que faguèron de milieirats de victimas.
Fins a la casuda de Barcelona, lo 26 de genièr de 1939, jos las botadas de las tropas nacionalistas de Francò apevadas pels amics faicistas alemands e italians d’aiceste.
La desbranda republicana gèta alara sus las rotas de desenas de milieirats d’òmes, de femnas e de dròlles que prenon lo camin cap a França amb una sola idèa dins lo cap : fugir la repression franquista e salvar pelhòfa !
Laissan darrièr eles tot çò que possedissián : ostal, camps, tot lor dequé. Caminan amb lor fardada, caravirats, assajant d’escapar als tirs de l’aviacion nacionalista.
En tres setmanas, son qualques cinc cent mila refugiats (per mitat de soldats, per mitat de civils) que passan la frontièira francesa, mai que mai pel còl de Pertús mas atanben per totes los pòrts pirenencs, per totes los camins de cabra, dins lo freg e la nèu de l’ivèrn.

De refugiats que passan la frontièira francesa, mai que mai pel còl de Pertús Fotò : www.retirada.fr

Lo governament francés metrà temps a prene la mesura d’aquel exòde ; las primièiras setmanas, i aurà fòrça mòrts, los qu’èran arribats nhafrats, arrenduts e qu’an pas reçauput los suènhs e la noiridura necessaris.
Los malaüroses que venon de caucar la tèrra de França se dobtan pas de çò que van deure endurar. De pargues de refugiats son organizats a la buta-buta, d’en primièr sus las plajas de Rosselhon (Sant-Ciprian, Barcarés, Argelèrs) puèi dins tot lo sud-oèst (Gúrs, Riucròs, Lo Vernet d’Arièja, Sètfons, Noè, Rivasaltas…). Los pargues del mesprètz.

Lèu, darrièr los barbelats, la vida s’organiza : de bulletins, de jornals son publicats artesanalament, de malhums se tòrnan estructurar. Las personalitats exiliadas an pas qu’una idèa dins lo cap : tornar al pus lèu conquèrre lo poder en Espanha e restablir la republica. D’aquel temps, lo governament francés tòrna nosar de relacions normalizadas amb lo poder franquista ; çò que provòca lo descòr dels refugiats qu’esperavan lo sosten de las democracias europèas dins lor lucha. Sabèm çò qu’es endevengut d’aquela flaquesa de las autoritats francesas qualques meses pus tard…

França s’engatja en guèrra al mes d’agost de 1939. Bravament de republicans espanhòls dintraràn dins la resisténcia als costats dels franceses. Fòrça seràn enrotlats dins las companhias de trabalhadors estrangièrs (CTE) fornissent una man d’òbra bon mercat dins l’industria puèi, de mai en mai, dins l’agricultura. Lo 24 d’agost de 1944 al ser, la “Nueve”, la noven companhia de la segonda division del general Leclèrc serà lo primièr destacament blindat a dintrar dins Paris per la liberacion de la capitala. Èra gaireben entièirament compausada de republicans espanhòls…

Un dels carris de la "Nueve" qu'es dintrat dins Paris, lo 24 d'agost de 1944. Fotò : http://histoireespagne.spaces.live.com

Tre la debuta dels afrontaments entre republicans e nacionalistas en 1936, los primièrs refugiats passan la frontièira pirenenca. La postura del governament francés balanceja un moment entre suspicion e generositat. La populacion, ela, es mai que mai còrferida pel sòrt dels refugiats espanhòls. Dins Tarn, fòra lo cas de la municipalitat de Masamet prigondament reguèrga a « aqueles roges espanhòls », l’acuèlh es puslèu calorós.
Totas las grandas vilas tarnesas recebon de refugiats e mai fòrça comunas pus pichonas. A Alban, los dròlles son sulcòp preses en carga pel mèstre d’escòla ; lo preventòrium del còl de la Bacina aubèrga de dròlles malauts ; la comuna de Còrdas se distinga pel grand nombre de personas aculhidas.

Los consols, cargats de verificar l’identitat dels refugiats, contrarotlar lor estat sanitari, desliurar las autorizacions de demòra an a prene en carga lor acuèlh. En 1937 e 1938 son mai que mai de mainatges qu’arriban en França, mas al mes de genièr e de febrièr de 1939 la « retirada » mena duscas a Tarn de centenats de malaüroses, òmes, femnas e dròlles mesclats. Lo 15 de febrièr òm compta mai de tres mil refugiats dins lo departament escampilhats dins 45 comunas.
França s’aprèsta a dintrar en guèrra e los besonhs en man d’òbra començon de se far sentir. D’unes participan a la bastison del pargue de Sant-Sulpici (un dels dos pargues tarneses amb lo de Bréns), d’autres rejonhon las usinas textilas del masametan, l’industria del cuèr a Graulhet, las minas de Carmauç o las fabricas d’acièr del Saut-de-Tarn a Sant-Juèri. Maites trapan una plaça dins las bòrias.
Mas, quand arriba l’armistici del mes de junh de 1940, la dona cambia : los espanhòls tòrnan dins los pargues d’embarrament, fòrça son faches presonièrs pels alemands e deportats cap als camps nazis.
Seràn tanben nombroses a rejónher los maquís tarneses e a participar l’ora venguda a la liberacion de las vilas del departament puèi de Tolosa. Demest totes aqueles refugiats, doas personalitats republicanas son assignadas a residéncia dins Tarn :
Francisco Largo Caballero, nascut en 1869, dirigent istoric del Partit Socialista Obrièr Espanhòl, ministre del trabalh en 1931 puèi capmèstre del governament en 1936. Demòra a Trebas en çò de l’especièira e aima de se passejar a la broa de la ribièira Tarn. Mudat en Crusa en 1941, arrestat per la Gestapò en febrièr de 1943, deportat en Alemania, desliurat en març de 1945 mas fòrt aflaquit, defuntarà en març de 1946 e serà enterrat a Paris sens aver tornat véser sa tèrra mairala.
Rodòlfo Llopis, nascut en 1895, professor e paire fondador de l’escòla publica laïca espanhòla. Director de l’ensenhament primari del governament republican, deputat d’Alicante de 1931 a 1936. Maridat a una professor albigesa, arriba dins lo departament en 1942 e participa a la resisténcia. Aprèp la guèrra, en 1947 serà un temps president del governament en exil de la Republica Espanhòla Es atanben cofondador e vice-president de l’Internacionala Socialista. Tornarà véser Alicante aprèp la mòrt de Francò. S’atuda a Albi lo 21 de julhet de 1983 e es enterrat al cementèri de Las Plancas.
A costat d’aqueles òmes d’Estat, tot un fum d’anonims an refacha lor vida en França e participat a la reconstruccion del país aprèp-guèrra. Lors descendents an pas oblidat l’istòria qu’an viscuda, la trista retirada d’Espanha al còr de l’ivèrn de 1939 ni mai las annadas negras de la dictatura franquista.

Vos recomandi la lectura de la « Revue du Tarn » de l’auton 2007 consacrada als republicans espanhòls.

 Gèli Combas